Rozpoczęcie
nauki w szkole jest przełomowym momentem w życiu dziecka. Przejście dziecka
do szkoły wiąże się ze zmianą dotychczasowego trybu życia. Stawiane są przed
nim nowe wymagania i obowiązki. Oczekuje się od niego panowania określonego
zasobu wiedzy oraz umiejętności podporządkowania się stałym i jednakowym dla
wszystkich uczniów wymaganiom. Obowiązki dziecka można podzielić na dwie
zasadnicze grupy. Pierwsza z nich dotyczy nauki szkolnej, druga przestrzegania
określonej dyscypliny, umiejętności współżycia z rówieśnikami i emocjonalnego
przystosowania się do nowych sytuacji życia szkolnego. Aby dziecko było w
stanie sprostać tym wymaganiom musi osiągnąć dojrzałość szkolną.
Rozwój dziecka
jest zależny od takich czynników jak zadatki wrodzone,
organiczne, własna aktywność dziecka, środowisko oraz wpływ
wychowania
i
nauczania.
Właściwe
przygotowanie dziecka do szkoły rozumiane jest zarówno jako:
·
wszechstronny rozwój osobowości, czyli rozwój umysłowy, emocjonalno-społeczny,
estetyczny i fizyczny,
·
nastawienie do szkoły i kolegów,
·
przybliżenie dziecku niektórych sytuacji spotykanych w życiu
szkolnym,
·
kształtowanie umiejętności przydatnych w szkole oraz motywacji uczenia
się.
Przygotowanie
do szkoły polega na wytworzeniu zespołu umiejętności i przyzwyczajeń oraz także
cech charakteru, które będą przydatne w szkole. We wszechstronnym rozwoju
dziecka uczestniczy rodzina i przedszkole wspomagając się wzajemnie. Rozwój
umysłowy i społeczny pobudzany jest dzięki poszerzaniu doświadczenia
życiowego dziecka przez uczestnictwo w życiu dorosłych. Dziecko poznaje
rzeczywistość, równocześnie kształtując swoją spostrzegawczość, wyobraźnię,
mowę i myślenie, przejmuje odpowiednie nastawienie emocjonalne. Dziecko
gromadzi spostrzeżenia, doznania, doświadczenia, które ułatwiają mu później
naukę w szkole.
Ocena stopnia
dojrzałości szkolnej jest oceną poziomu rozwoju dziecka w danym momencie z
punktu widzenia gotowości do rozpoczęcia nauki. Musimy sobie zdawać sprawę, że
nie jest to tylko samorzutny rozwój dziecka. Na dojrzałość szkolną składają się
różnorakie doświadczenia w sferze motorycznej, umysłowej, emocjonalnej i społecznej,
kształtujące się na bazie praw fizjologicznych rządzących
rozwojem dziecka.
Gotowość do
nauki szkolnej jest efektem rozwoju, w którym ważną rolę odgrywają zabiegi
wychowawczo-dydaktyczne nauczycieli przedszkola i rodziców. Nie jest więc ona stanem, na który wystarczy po prostu czekać,
ale trzeba ją wykształcić poprzez stworzenie dziecku sprzyjających warunków
stymulujących jego rozwój. Warunki te tworzy dziecku przedszkole w ścisłej współpracy z rodziną. Ocena stopnia
dojrzałości szkolnej uzależniona jest od tego jak przebiegało dotychczasowe
życie dziecka, od tego, czy uczęszczało ono, czy też nie do przedszkola, czy
miało okazję współdziałania z innymi dziećmi w najbliższym otoczeniu, czy jego
potrzeby poznawcze i uczuciowe były zaspokajane przez dorosłych, czy wymagania
mu stawiane były dostosowane do jego możliwości.
1. Definicja dojrzałości
szkolnej
Termin „dojrzałość
szkolna” czy też coraz częściej używany „gotowość
szkolna” jest niesłychanie popularny. Najczęściej pojęcie to określa
osiągnięcie przez dziecko takiego poziomu umysłowego, emocjonalnego,
społecznego i fizycznego, który pozwoli małemu uczniowi podołać wymaganiom
stawianym przez szkołę, umożliwi prawidłowe funkcjonowanie w sytuacjach
szkolnych.
E.Gruszczyk - Kolczyńska podjęła
prace nad opracowaniem problemu „dojrzałości uczenia się matematyki na sposób
szkolny.” Ważne jest, aby dzieci były odporne emocjonalnie i potrafiły zdobyć
się na wysiłek intelektualny w sytuacjach trudnych i pełnych napięć. „Dobre
przygotowanie dziecka do szkoły zapewnia, że dziecko dysponuje pewnym zapasem wiadomości
i umiejętności, i będzie mogło sprostać wymaganiom w klasie pierwszej.” Jako
wskaźniki „dojrzałości do uczenia się matematyki na sposób szkolny” podaje :
·
„ umiejętność
poprawnego liczenia oraz dodawania i odejmowania w zakresie 10
na konkretach,
·
zdolność do rozumowania operacyjnego,
·
zdolność do posługiwania się reprezentacjami obrazowymi i
pojęciowymi,
·
odporność emocjonalną i prawidłowy poziom koordynacji funkcji
percepcyjno-motorycznych.”
2. Kryteria dojrzałości
szkolnej.
Kryteria dojrzałości szkolnej określają wymagania dotyczące
przygotowania do podjęcia nauki oraz przeciętne możliwości rozwojowe przyszłych
uczniów.
Najczęściej
wymieniane kryteria to:
-
zasób umysłowy (wiedza o świecie, zasób słownika biernego i
czynnego),
- pamięć i
uczenie się ( zapamiętywanie słów, symboli, elementów graficznych),
-
poziom myślenia (ujmowanie związków przyczynowo-skutkowych
przedstawionych na
obrazkach, wykonywanie prostych działań arytmetycznych,
słowne wyrażanie swoich myśli),
-
rozumienie symboli graficznych oraz analiza i synteza
wzrokowo-słuchowa
(odwzorowywanie układu elementów graficznych,
analiza słów),
- koncentracja
uwagi i wytrwałość w doprowadzaniu podjętych zadań do końca,
-
koordynacja wzrokowo-ruchowa, szczególnie w wykonywaniu czynności
manualnych
(rysowanie, wycinanie, ubieranie się ...),
-
współpraca z innymi w zajęciach wykonywanych zbiorowo (wspólna
zabawa
konstrukcyjna,
rozumienie sytuacji społecznych),
-
podporządkowanie się poleceniom i obowiązkowość.
Wśród
wymienionych wskaźników elementy wyznaczające dojrzałość umysłową dziecka oraz
jego dojrzałość społeczno-emocjonalną. Tych ostatnich nie sposób pominąć,
bowiem dla dobrego funkcjonowania dziecka w środowisku szkolnym nie wystarczy
sama dojrzałość umysłowa. Codzienne sytuacje w życiu rodzinnym i przedszkolnym
stanowią źródło kształtowania postaw społecznych. O społecznej dojrzałości dziecka
świadczy między innymi stopień jego samodzielności i zaradności, zdolność
nawiązywania kontaktów z rówieśnikami, umiejętność porozumiewania się z
dorosłymi. Dziecko chętnie podejmuje zlecone przez dorosłych zadania, słucha
poleceń i dostosowuje się do nich.
Kontakty
społeczne są istotnym czynnikiem rozwoju mowy. Mowa dziecka sześcioletniego
jest na tyle rozwinięta, że potrafi ono wypowiadać się pełnymi zdaniami,
wyrażając nie tylko to co widzi, ale formułując sądy
dotyczące prostych związków przyczynowych. Od dziecka, które przekracza próg
szkoły wymaga się rozumienia symboli graficznych, umiejętności koncentracji
uwagi, właściwej koordynacji wzrokowo-ruchowej itp. Można
więc przyjąć, że gotowość obejmuje wszystkie sfery funkcjonowania
dziecka: percepcyjno- poznawczą, emocjonalno-motywacyjną oraz werbalno - manualną. Dziecko dojrzałe do szkoły
potrafi już wyodrębnić szczegóły z całości oraz scalić wyodrębnione elementy.
Zdolność do analizy i syntezy słuchowo-wzrokowej jest bardzo ważna przy nauce
czytania i pisania.
Ważnym
elementem jest rozwój sprawności ruchowych. Przy ocenie dojrzałości szkolnej
musimy pamiętać, że dziecko słabsze fizycznie, bardzo drobne, często chorujące
może mieć trudności ze znoszeniem długiego siedzenia w ławce, hałasu, który
panuje w szkole. Z ogólną sprawnością ruchową wiąże się sprawność manualna,
bardzo ważna dla opanowania nauki pisania. Dzieci sprawne ruchowo są bardziej
popularne wśród rówieśników, są częściej zapraszane do udziału w grach i
uprawiania sportów zespołowych. Sukcesy w zabawach ruchowych sprzyjają
rozwojowi ich poczucia własnej wartości.
Zapał dziecka
do działania jest również typowym objawem dojrzałości szkolnej. Pozwala mu
podjąć różnorakie obowiązki jakie niesie za sobą życie
szkolne, przystosować się do nowych warunków, sprostać wymaganiom szkoły.
Rozwój dziecka
uwarunkowany jest przez cztery grupy czynników, które oddziałują na dziecko i
są ze sobą wzajemnie powiązane :
1. Wyposażenie biologiczne, z którym dziecko przychodzi
na świat - geny dziedziczone od rodziców i wrodzone cechy indywidualne, na
podłożu, których formować się będą funkcje psychiczne i fizyczne.
2. Własna aktywność dziecka jest uwarunkowana przez czynniki
biologiczne. Jest to przede wszystkim prawidłowa budowa i sprawne działanie
różnych układów i narządów składających się na organizm dziecka. Na szczególną
uwagę zasługuje budowa i funkcjonowanie centralnego układu nerwowego oraz
stan fizyczny dziecka.
Własna aktywność każdego dziecka jest uzależniona od
możliwości, jakie stwarza otoczenie. Płeć dziecka ukierunkowuje w znacznej
mierze jego aktywność. Dziewczynki chcąc upodobnić się do matki lub babci,
najchętniej bawią się w ubieranie, karmienie, pranie, gotowanie, w sklep. Z
tego względu wcześniej osiągają samodzielność w zakresie samoobsługi i różnych
czynności dnia codziennego. Wykazują też większą sprawność w zakresie
drobnych ruchów manipulacyjnych. Chłopcy zaś chętniej niż dziewczynki podejmują
zabawy ruchowe. W efekcie różnorodnych ćwiczeń wykazują większą tężyznę
fizyczną, wyższą sprawność w zakresie ruchów dużych oraz zdolność do wzmożonego
wysiłku.
3. Środowisko - rozumiane jako cały świat otaczający
dziecko. Najbliższe otoczenie to rodzina. Rozwój dziecka zależy od sytuacji w
jego rodzinie. Duże znaczenie dla rozwoju mają warunki materialne i
mieszkaniowe, struktura rodziny, liczba dzieci w rodzinie, poziom umysłowy i
kulturalny rodziców, ich właściwości psychiczne i postawy wobec dziecka oraz
zależny od nich system wychowawczy i ogólna atmosfera panująca w rodzinie. Im
lepsze są warunki materialne i mieszkaniowe rodziny, tym większa jest szansa na
pełne zaspokojenie różnorodnych potrzeb dziecka (w zakresie wyżywienia,
ubrania, zabawek i rozrywek). Przy złych warunkach mieszkaniowych
, czy też w rodzinie, w której panuje napięta atmosfera, w której
brak więzi uczuciowej i zainteresowania dzieckiem, w rodzinie rozbitej warunki
rozwoju są znacznie gorsze.
4. Wychowanie i nauczanie - od momentu narodzin dziecko
podlega tym procesom, uczy się otaczającego świata przy pomocy dorosłych. To
oni podsuwają mu wzory postępowania polegające na słownych instrukcjach
zawierających nakazy i zakazy, na stosowaniu pochwał, nagród oraz nagan.
Oddziałując pozytywnie na dziecko starają się ukształtować jego pewne cechy i umiejętności.
Wychowanie i
nauczanie instytucjonalne jest procesem zaplanowanym zgodnie ze znajomością praw rozwoju i zgodnie z wymaganiami współczesnego świata.
Działalność pedagogiczna w przedszkolu łączy pełnienie zadań wychowania i
nauczania, umacnia w środowisku dziecka działanie czynników sprzyjających
jego rozwojowi i eliminuje czynniki szkodliwe.
Rozwój
każdego dziecka przebiega w różnym tempie. Niektóre już w wieku sześciu lat
osiągają dojrzałość do podjęcia nauki pod względem fizycznym, intelektualnym
i społecznym. Inne choć starsze są jeszcze na
niższym poziomie.
Poziom
dojrzałości szkolnej w dużym stopniu decyduje o powodzeniu dzieci w szkole.
Przygotowanie dziecka do roli ucznia odbywa się nie tylko w roku poprzedzającym
pójście do szkoły, ale i w latach poprzednich, kiedy niezależnie od tego, czy
uczęszcza ono do przedszkola, czy przebywa w domu pod opieką dorosłych, osiąga
kolejne etapy rozwoju. Możliwości dziecka przekraczającego szkolny próg są
duże. Należy jednak pamiętać, że w momencie startu szkolnego nie
zawsze są równe. Aby ułatwić dziecku start w nowy etap, którym przez wiele lat
będzie systematyczna nauka, rodzice i nauczyciele przedszkola powinni dołożyć
wszelkich starań aby w pełni przygotować dziecko do podjęcia nauki
wykorzystując przy tym jego aktywność własną i zdolności.
______________________________________________________________________
1 Sawa B.: Jeżeli dziecko źle czyta i pisze, Wydawnictwa Szkolne i
Pedagogiczne, Warszawa 1987,
s. 22
2 Gruszczyk - Kolczyńska E.,
Zielińska E.: Dziecięca matematyka, WSiP, Warszawa 1997
3 Kożniewska E.:
Diagnoza dojrzałości szkolnej. Problemy Poradnictwa
Psychologiczno-Pedagogicznego, 1996 nr2 (5)
Autor artykułu: mgr Ewa Tokarz